Auteur: Daphne Hijzen
In toenemende mate melden zich leerlingen en studenten aan die blokkeren, omdat ze in hoge mate toetsstress, faalangst en een voortdurende druk om te presteren ervaren. Ze piekeren veel, slapen slecht en raken zo langzamerhand het vertrouwen in zichzelf kwijt. Vaak wordt daarbij gekeken naar de individuele leerling of student. Er wordt gesproken over onvoldoende studievaardigheden, een gebrek aan veerkracht of moeite met plannen. Hoewel persoonlijke factoren zeker een rol spelen, doet deze benadering geen recht aan het grotere geheel. Toetsstress en prestatiedruk ontstaan in wisselwerking tussen het individu, het onderwijssysteem en bredere maatschappelijke verwachtingen. De student is niet het probleem, maar reageert op een context die structureel veel vraagt.
Casus: Nina, leerling in het voortgezet onderwijs (gefingeerde naam)
Nina is zestien jaar en zit in vijf havo. Ze is gemotiveerd en haalt over het algemeen goede cijfers. Toch meldt ze zich steeds vaker ziek op toetsdagen. In de dagen voorafgaand aan een proefwerk voelt ze zich gespannen, slaapt ze slecht en heeft ze last van lichamelijke klachten. Tijdens toetsen kan ze plots blokkeren, terwijl ze de stof kent. Na afloop is ze boos op zichzelf en denkt ze dat ze tekortschiet.
Wanneer Nina hierover vertelt, zegt ze dat ze niet mag falen. Een onvoldoende voelt voor haar alsof haar toekomst op het spel staat. Op papier lijkt dit vooral een persoonlijk probleem, maar haar stress blijkt nauw samen te hangen met een onderwijscontext waarin toetsen zwaar meetellen, toetsweken dicht op elkaar volgen en er weinig ruimte is om fouten te kunnen maken. Wanneer er veel op het spel staat kan de stress in veel gevallen flink oplopen en zo het werkgeheugen belasten, waardoor leerlingen juist minder laten zien dan ze kunnen Nina’s reactie is daarmee geen zwakte, maar een logisch gevolg van de druk die zij ervaart.
Casus: Samira, hbo-student (gefingeerde naam)
Samira is twintig jaar en volgt een hbo-opleiding in de zorg. Ze zit in haar tweede studiejaar en is intrinsiek gemotiveerd. Ze vindt haar studie inhoudelijk heel interessant. Haar weken bestaan uit colleges, verplichte aanwezigheid, groepsopdrachten, tentamens, een stage en daarnaast een bijbaan om financieel rond te komen. Rond tentamenperiodes loopt de spanning hoog op. Ze piekert voortdurend, voelt zich opgejaagd en heeft het gevoel dat ze altijd achterloopt.
Tijdens tentamens raakt Samira soms haar concentratie kwijt en blokkeert ze bij vragen waarvan ze achteraf weet dat ze de stof beheerst. Na een onvoldoende concludeert ze niet dat de toets moeilijk was, maar dat zij simpelweg niet goed genoeg is. Uit onderzoek onder studenten blijkt dat prestatiedruk en stress sterk samenhangen met negatieve zelfbeoordelingen en faalangstige gedachten, vooral in onderwijscontexten waarin zelfstandigheid wordt verwacht maar ondersteuning beperkt is (Trimbos-instituut, 2022). Samira’s klachten ontstaan niet door een gebrek aan motivatie, maar door een structurele overbelasting waarin studie, stage en financiële zorgen samenkomen.
Wat toetsstress en faalangst doen met leren
Toetsstress, ook wel test anxiety genoemd, is meer dan gezonde spanning. Het gaat gepaard met zorgen, lichamelijke stressreacties en cognitieve belasting. Hoge stressniveaus verstoren het werkgeheugen, waardoor informatie minder goed toegankelijk is tijdens toetsen . Hierdoor kunnen prestaties achterblijven bij het daadwerkelijke niveau, wat de faalangst verder versterkt. Zowel bij leerlingen als studenten ontstaat zo een vicieuze cirkel van druk, angst en verminderde prestaties.
De rol van onderwijs en maatschappij
De toename van stress onder jongeren is niet los te zien van maatschappelijke ontwikkelingen. In een prestatiegerichte cultuur waarin succes sterk wordt gekoppeld aan meetbare resultaten, ervaren jongeren steeds meer druk om te voldoen. Binnen het onderwijs vertaalt dit zich naar een sterke focus op toetsen, cijfers en selectie. Voor zowel Nina als Samira betekent dit dat leren steeds meer voelt als beoordeeld worden, in plaats van ontwikkelen en echt leren.
Waarom uitval geen persoonlijk falen is
Wanneer stress langdurig aanhoudt en herstelmomenten ontbreken, neemt de kans toe op mentale klachten, motivatieverlies en uiteindelijk uitval. Onderzoek laat zien dat academische stress samenhangt met angst, depressieve klachten en verminderde studievoortgang (Pascoe et al., 2020). In dat licht is uitval geen teken van onvoldoende inzet of veerkracht, maar een signaal dat de draaglast structureel groter is geworden dan de draagkracht. Stoppen of vastlopen is dan eerder een vorm van zelfbescherming dan falen.
Wat helpt zonder de student als probleem te zien
Het erkennen van de invloed van context betekent niet dat leerlingen en studenten niets kunnen doen. Het aanleren van vaardigheden om met stress om te gaan kan juist helpend zijn, mits dit gebeurt zonder de boodschap dat zij het probleem zijn. In begeleiding leren studenten zoals Nina en Samira begrijpen wat stress met hun lichaam en brein doet, hoe zij spanning kunnen reguleren en hoe zij met faalangstige gedachten kunnen omgaan. Door te werken aan realistische planning, grenzen en zelfcompassie ontstaat er weer ruimte om te leren.
Bij Next Level Studentencoaching staat niet de vraag centraal wat er mis is met de leerling of student, maar wat er nodig is om staande te blijven in een veeleisende context. Zo wordt individuele ondersteuning verbonden met begrip voor de bredere onderwijs- en maatschappelijke druk.
Tot slot
Toetsstress, faalangst en prestatiedruk zijn geen individuele defecten, maar signalen van een systeem dat veel vraagt van jonge mensen. Door zowel de context serieus te nemen als studenten te ondersteunen in het ontwikkelen van passende vaardigheden, ontstaat er ruimte voor duurzaam leren en mentale gezondheid. Zoals Nina het in de laatste sessie van een coachingstraject verwoordde: zij was niet zwak, maar overbelast.
Bronnen
Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429.
Pascoe, M. C., Hetrick, S. E., & Parker, A. G. (2020). The impact of stress on students in secondary school. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 104–112.
Trimbos-instituut. (2022). Mentale gezondheid en prestatiedruk onder studenten.
